Azerbaycan kadınları tarih boyunca farklı alanlarda olduğu gibi, tıpta da bilgi, beceri ve emekleriyle öne çıkmışlardır.
Özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren kadınların eğitim alması ve uzmanlaşması, onların hem yerel hem de uluslararası düzeyde tıpta tanınmış uzmanlar olarak öne çıkmasına olanak sağlamıştır. Sovyet döneminde kadınların yüksek öğrenim imkanları genişledikçe, tıp alanında önemli başarılar elde etmişlerdir. Azerbaycan kadınları hekim, cerrah, pediatrist, oftalmolog, jinekolog ve diğer branşlarda çalışarak hem ülke içinde hem de uluslararası konferanslarda bilgilerini sergilemişlerdir. Bu dönemde kadınların tıptaki faaliyetleri hem bilimsel araştırma alanlarını hem de pratik tıbbi hizmetleri kapsamıştır. 20. yüzyılın ikinci yarısında ve bağımsız Azerbaycan döneminde kadınların tıptaki rolü daha da artmıştır. Ünlü oftalmolog, Azerbaycan Bilimler Akademisi akademisyeni Zarifa Aliyeva, görme organlarının mesleki patolojisi üzerine araştırmalar yaparak dünyada ilk laboratuvarlardan birini kurmuş ve mesleki oftalmolojinin gelişimine büyük katkı sağlamıştır. Aynı zamanda genç kadın bilim insanlarının yetiştirilmesinde aktif rol almış, tıbbın bilimsel ve pratik yönlerini birleştirerek yeni standartlar oluşturmuştur. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin emekli bilim insanı, tıp bilimleri doktoru, Azerbaycan Bilimler Akademisi akademisyeni Zarifa Aliyeva, 28 Nisan 1923 tarihinde eski Nahçıvan’ın Şahtaxtı köyünde, ünlü devlet ve toplum adamı Əziz Əliyev’in ailesinde dünyaya gelmiştir. Babasının yaşam yolu onun için adeta gerçek bir hayat okuluna dönüşmüştür.
Zarifa Aliyeva, modern ve bağımsız Azerbaycan devletinin mimarı ve kurucusu, Ulusal Lider Hadar Aliyev’in güvenilir eşi, sadık dostu ve güvenilir silahdaşı olmuştur. Aziz Aliyev’in ailesinde kazandığı deneyimler, onun Ulu Önder’in yanında manevi destek ve arka olmasına yardımcı olmuştur.
1942 yılında ortaokulu bitirdikten sonra Zarifa Aliyeva, Azerbaycan Devlet Tıp Enstitüsü’nün tedavi-profilaksi fakültesine girmiş ve 1947 yılında eğitimini başarıyla tamamlamıştır. Daha sonra Moskova’da Merkezi Hekimler İyileştirme Enstitüsü’nde oftalmoloji alanında uzmanlık kursunu bitirmiştir.
Zarifa Aliyeva’nın bilimsel araştırmalara olan sonsuz ilgisi, onu Azerbaycan Oftalmoloji Bilimsel-Araştırma Enstitüsü’ne yönlendirmiş ve burada hekim-koordinatör olarak çalışmaya başlamıştır. 1950 yılında aspirantura programına kabul olmuş ve tamamladıktan sonra enstitüde bilimsel çalışan olarak görev yapmıştır. 1960–1967 yılları arasında büyük bilimsel çalışan olarak çalışmış, 1963 yılında SSCB Yüksek Sertifikasyon Komisyonu tarafından bu görev nedeniyle “büyük bilimsel çalışan” unvanı verilmiştir. 1967 yılında Azerbaycan Devlet Hekimler İyileştirme Enstitüsü’nde göz hastalıkları kürsüsüne doçent olarak davet edilmiştir.
1968 yılından itibaren Zarifa Aliyeva, sistemli olarak görme organının patolojisi üzerinde çalışmaya başlamıştır. Uzun yıllar süren klinik ve deneysel araştırmalar, onun doktora tezinin temelini oluşturmuştur. “Azerbaycan’daki bazı kimya fabrikası çalışanlarının görme organının durumu” konulu tezi, H.Helmholtz adına Moskova Bilimsel-Araştırma Göz Hastalıkları Enstitüsü’nde savunulmuş ve bilim insanlarının yüksek takdirini kazanmıştır. 1977 yılında kendisine tıp bilimleri doktoru unvanı verilmiştir.
Zarifa Aliyeva, dünyada ilk kez görme organının mesleki patolojisini araştıran bilimsel bir laboratuvar kurmuş ve mesleki oftalmolojinin temelini atmıştır. O, oftalmolojinin sanayiyle ilgili sorunlarını inceleyerek dünya çapında tanınmıştır. 1981 yılında görme organının mesleki patolojisi alanında yaptığı araştırmalar nedeniyle SSCB Tıp Bilimleri Akademisi’nin M.İ. Averbakh adına ödülüne layık görülmüş ve bu ödülü alan ilk kadın olmuştur.
Zarifa Aliyeva, araştırmalarını özellikle iyot ve lastik (şin) sanayi işçilerinin göz hastalıklarına adamış, bu hastalıkların önlenmesi için koruyucu önlemler geliştirmiştir. Onun monografileri — “Lastik üretiminde gözün mesleki patolojisi”, “Kronik iyot intoksikasyonu sırasında oftalmoloji” ve “İyot sanayisinde gözün mesleki hastalıklarının önlenmesi” — alanında temel öneme sahiptir.
O, bilimsel ve pedagojik faaliyetlerinde yalnızca çok yönlü araştırmalar yapmakla kalmamış, aynı zamanda genç bilim insanlarının yetiştirilmesine ve oftalmolog-hekimlerin uzmanlıklarını artırmalarına özel önem vermiştir. Dünyaca ünlü oftalmolog akademisyen A. Nesterov şöyle demiştir: “Zarifa Aliyeva çok zeki bir insandı ve büyük bir profesyoneldi. Onu kendi alanının tanınmış bilim insanı olarak kabul ediyorum.”
Zarifa Aliyeva, birçok madalya ve ödüle layık görülmüş, Azerbaycan’ın emekli bilim insanı unvanını almıştır. Ancak tüm bu unvanlar arasında en onurlusu “Anne” unvanıdır — o, Ulusal Lider Heydar Əliyev’in siyasi çizgisinin layık bir takipçisi ve Cumhurbaşkanı İlham Əliyev’in annesidir.
Dünya çapında Zarifa Aliyeva’nın anısını ölümsüzleştirmek için aşağıdaki yerler onun adını taşımaktadır: Bakü’de Milli Oftalmoloji Merkez, Nahçıvan’da şehir polikliniği, Bakü’de adına bir park ve şehrin merkez caddelerinden biri onun adını taşımaktadır.
Ayrıca Türkiye’nin başkenti Ankara’da Yenimahalle ve Keçiören ilçelerindeki bir parka Zarifa Aliyeva’nın adı verilmiştir. Ukrayna’nın Irpin şehrinde Zarifa Aliyeva adına bir dinlenme merkezi kurulmuş ve aynı şehirde Zarifa Aliyeva adına “Linguist” lisesi açılmıştır.
Bakü’de yetenekli çocuklar için Zarifa Aliyeva adına bir lise faaliyet göstermektedir. Bu lise, 28 Nisan 2008’de Heydar Əliyev Vakfı’nın desteğiyle, Zarifa Aliyeva’nın doğumunun 85. yıldönümü vesilesiyle açılmıştır. 2022 yılında doktor Zarifa Aliyeva’nın onuruna, Azerbaycan Hazar Denizcilik Şirketi’ne ait Ro-Pax tipi bir gemi-feribot hizmete sunulmuştur.
2023 yılında Azerbaycan’da Zarifa Aliyeva’nın 100. doğum yılı kutlanmıştır.
Zərifə xanımın adına 2003, 2008 ve 2013 yıllarında özel posta pulları çıkarılmıştır.
Zarifa Aliyeva, 15 Nisan 1985’te Moskova’da vefat etmiş, cenazesi 1994 yılında Moskova’daki Novo-Deviçye Mezarlığı’ndan Bakü’ye getirilmiş ve Fahri Hiyaban’da, babasının mezarı yanında defnedilmiştir. Mezarının üzerine bronz bir heykel dikilmiştir.
Azerbaycan kadınlarının tıptaki başarıları ve Zarifa Aliyeva gibi seçkin şahsiyetlerin çalışmaları göstermektedir ki, kadınlar bilimsel, pedagojik ve pratik alanlarda büyük başarılara imza atabilirler. Onlar hem bilimsel araştırmalarıyla tıbbın gelişimine katkı vermiş hem de genç nesil için örnek olmuşlardır. Zarifa Aliyeva’nın hayatı ve faaliyetleri, hedefe yönelik çalışma, bilgi ve fedakarlık sayesinde kadınların her alanda lider olabileceğini göstermektedir. Bugün de Azerbaycan kadınları onun açtığı yol ve gösterdiği azimle ilham alarak, tıbbın çeşitli alanlarında sözlerini söylüyor ve ülkemizin gelişimine katkılarını artırıyorlar. Bu başarılar yalnız tıbbın değil, tüm alanlarda kadınların rolünün önemini ve potansiyelini ortaya koymakta, gelecek nesillere örnek teşkil etmektedir.
