Azerbaycan kültürü ve bilim tarihinde müzik sanatı yalnız estetik bir yaratıcı alan olarak değil, aynı zamanda bilimsel düşüncenin ve teorik araştırmaların önemli yönlerinden biri olarak şekillenmiştir.
Doğu ve Batı müzik geleneklerinin kesişim noktasında gelişen Azerbaycan müziği, tarih boyunca hem sözlü-profesyonel mirası (mugam, aşıq sanatı) hem de Avrupa yazılı müzik kültürünün başarılarını bünyesinde sentezlemiştir. Bu çok katmanlı gelişim süreci, Azerbaycan müziğini sadece sanatsal-estetik bir yaratım örneği olarak değil, aynı zamanda teorik genelleme, bilimsel tasnif ve sistematik araştırma gerektiren bağımsız bir bilim dalına dönüştürmüştür. Özellikle 20. yüzyılın ilk yarısı, Azerbaycan müzikbiliminin oluşumu açısından belirleyici bir dönem olmuş; bu dönemde milli müzik mirasının bilimsel temellerle incelenmesi, notaya alınması, terminolojik altyapının oluşturulması ve müzik teorisinin ana dilde öğretilmesi yönünde önemli adımlar atılmıştır. Bu sayede müzik bilimi, bireysel araştırmalardan çıkarak kurumsal bir karakter kazanmış; yükseköğretim, bilimsel-pedagojik faaliyetler ve temel araştırmalarla desteklenen bağımsız bir bilim alanı olarak şekillenmiştir.
20.yüzyılın ilk yarısı, Azerbaycan müzik bilimindeki bu oluşumu sadece bilimsel yöntemlerin ve kurumların gelişimiyle değil, aynı zamanda toplumun sosyal-kültürel dönüşümüyle de karakterize etmiştir. Bu dönemde kadınların eğitim olanaklarının genişlemesi ve toplumsal hayattaki etkinliklerinin artması, milli müzik biliminin gelişimine önemli katkılar sağlamıştır. Sosyal ve kültürel değişimler bağlamında Azerbaycan kadınları yalnızca müzik eğitimi almakla kalmamış; bilimsel araştırmalarda, konservatuvar ve pedagojik çalışmalarda aktif rol alarak yeni bilimsel geleneklerin oluşumuna destek olmuşlardır. Onların katkıları, müzik teorisi, tarihsel araştırmalar ve öğretim metodolojisinin zenginleşmesine hizmet ederek, milli müzikbilimin gelişiminde önemli bir aşama oluşturmuştur. Böylece kadın bilim insanları yalnızca icracı ve pedagoj olarak değil, aynı zamanda bağımsız bilimsel düşüncenin oluşumunda öncü bir rol üstlenmişlerdir.
Bu öncü kadın bilim insanları arasında, Azerbaycan’ın ilk kadın müzikbilimci olarak tarih sahnesine çıkan Khurshid Agayeva özel bir yere sahiptir.
Khurshid Agayeva, 20 Nisan 1906 tarihinde Bakü’de doğmuştur. O, 1918–1920 yıllarında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Parlamentosu’nun başkan yardımcısı olan ünlü devlet adamı Hesen Bey Ağayev’in kızıdır. Ailede hüküm süren yüksek entelektüel ortam, Khurshid Hanım’ın dünya görüşünün, milli-manevi değerlere bağlılığının ve bilimsel ilgilerinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır.
Annesi Hatice Agayeva, Azerbaycan kadın hareketinin aktif temsilcilerinden biri olmuştur. 1915 yılında Gence’deki “Mukaddas Nina” yerel kadın hayır kurumunun kurucularından ve yönetim kurulu üyelerinden biri olmuş; 4 Eylül 1919’dan itibaren Bakü’deki Azerbaycan’ın ilk milli kız lisesinde (eski “Mukaddas Nina” kız okulu) müfettiş olarak görev yapmış, daha sonra Bakü Darülmüəllim’de (Kadın Öğretmenler Teknik Okulu) öğretmenlik yapmıştır.
Khurshid Agayeva ilk eğitimini Gence şehrinde almış, 1919’dan itibaren Bakü’de orta eğitimine devam etmiştir. Müzik ve beşeri bilimlere olan ilgisi, onu profesyonel müzik eğitimine yönlendirmiştir. 1930 yılında müzik öğretmenlerinin Moskova İleri Eğitim Enstitüsü’ne gönderilen Khurshid Agayeva, burada müzik teorisi ve tarihi alanında bilgisini derinlemesine geliştirmiştir.
Khurshid Agayeva, 1935 yılında Azerbaycan Devlet Konservatuvarı’nı bitirmiş ve aynı eğitim kurumunda çalışmaya devam etmiştir. O dönemde Azerbaycan’da müzikbilim alanında ana dilde ders kitapları ve eğitim materyallerinin olmaması ciddi bir bilimsel boşluk olarak dikkat çekmekteydi. Khurshid Agayeva, bu ihtiyacı göz önünde bulundurarak, müzik teorisi ve tarihine ilişkin temel ders kitaplarının Rusçadan Azerbaycan Türkçesine çevirisiyle sistemli ve amaçlı bir şekilde ilgilenmiştir.
1926 yılından itibaren Azerbaycan Devlet Konservatuvarı’nda öğretim üyesi olarak görev yapan Khurshid Agayeva, müzik tarihi ve müzik teorisi derslerini hem Rusça hem de Azerbaycan Türkçesiyle vermiştir. Onun dersleri bilimsel derinliği, sistematik yaklaşımı ve anlaşılır anlatım tarzıyla öne çıkmış ve öğrenciler tarafından her zaman büyük ilgiyle takip edilmiştir.
1940 yılından itibaren Azerbaycan Devlet Konservatuvarı’nın prorektörlüğünü yapan Khurshid Agayeva, 1944–1946 yıllarında ise bilimsel işler prorektörü olarak yüksek müzik eğitiminde bilimsel ve pedagojik organizasyonda aktif rol almıştır. Uzun yıllar, Üzeyir Bey Hacıbəyli’nin rektörlüğü döneminde konservatuvarın bilimsel yaşamında etkin bir rol oynamış ve Cumhuriyet Besteciler Birliği’nin Eleştiri Bölümü’ne liderlik etmiştir.
Khurshid Agayeva’nın bilimsel çalışmalarında, ünlü besteci ve müzikbilimci Üzeyir Bey Hacıbəyli özel bir yere sahiptir. Onların yoğun yaratıcı iletişimi sonucunda Khurshid Agayeva, Üzeyir Bey Hacıbəyli’ye adanmış ilk bilimsel monografinin yazarı olmuştur. Yazar, bu araştırma üzerinde uzun yıllar çalışmış ve bestecinin eserlerini Azerbaycan’ın kültürel ve tarihsel bağlamı içinde incelemiştir.
Monografide, Azerbaycan kültürünün 12. yüzyıldan 20. yüzyılın ilk yarısına kadar geçen gelişim süreci özetlenmiş ve Üzeyir Bey Hacıbəyli’nin yaratıcılığının bu zengin milli zemin üzerinde şekillendiği bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Khurshid Agayeva, halkın müzik mirasını ve milli kültürel ortamı dikkate almadan Üzeyir Bey’in eserlerini objektif değerlendirmek mümkün olmadığını vurgulamıştır.
Ne yazık ki, Khurshid Agayeva’nın ömrü, bu eserin yayınlanmasını görmesine izin vermemiştir. Monografi, yazarın vefatından sonra 1955 yılında yayımlanmış ve Azerbaycan müzikbiliminin değerli bilimsel örneklerinden biri olarak günümüzde de güncelliğini korumaktadır.
Khurshid Agayeva, Azerbaycan müziğine adanmış çok sayıda bilimsel makalenin de yazarıdır. Onun N.A. Rimsky-Korsakov ve A. Zeynalli’nin eserleri üzerine sunum ve makaleleri, 1944 yılında düzenlenen Güney Kafkasya Cumhuriyetleri Müzik Haftası’nda Azerbaycan bestecilerinin senfonik eserlerine adadığı konuşmalar, milli müzik biliminin gelişiminde önemli bir yer tutmaktadır.
Alimin “19. Yüzyılda Azerbaycan Müzik Kültürü Ocakları” adlı temel araştırma eseri ise vefatı nedeniyle tamamlanmamıştır. Buna rağmen, bu çalışma Azerbaycan müzik tarihinin bilimsel araştırılması açısından büyük önem taşımaktadır.
Khurshid Agayeva, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin ilk çalışma bakanı olan Ahmed Bey Pepinov ile evlenmiş ve bu evlilikten Sevda Pepinova adında bir kızı dünyaya gelmiştir. Ancak 1930’lu yılların siyasi baskıları bu ailenin de kaderini etkilemiş; Ahmed Bey Pepinov siyasi baskıya maruz kalmış ve Xurşid Hanım, siyasi takiblerden korunmak amacıyla resmi olarak boşanmak zorunda kalmıştır.
Daha sonra Khurshid Hanım, ünlü doktor ve tıp bilimi doktoru Bahadur Eyvazov ile evlenmiştir. Kızı Sevda Pepinova ise ağırlıklı olarak büyükannesi Hatice Hanım’ın gözetiminde büyümüştür. Siyasi ortamın yarattığı korku ve baskılar nedeniyle anne ve kız uzun yıllar ayrı düşmüş, Khurshid Hanım hayatının sonuna kadar bu ayrılığın manevi acısını yaşamıştır.
Khurshid Agayeva, 1943 yılında Azerbaycan SSC onurlu sanat çalışanı unvanına layık görülmüştür. Kısa fakat son derece verimli bilimsel ve pedagojik çalışmalarıyla Azerbaycan müzikbiliminin temelini atan kişiliklerden biri olarak tarihe geçmiştir.
Alim, 3 Aralık 1953’te Bakü’de vefat etmiştir. Kırk yedi yıllık ömrüne büyük bilimsel başarılar sığdıran Khurshid Agayeva, milli müzik eğitiminin gelişiminde ve kadınların bilim ile müzikbilime katılımında öncü rol oynamıştır.
Bugün onun açtığı bilimsel yol ve koyduğu sağlam temel üzerinde yeni nesil müzikbilimciler yetişmektedir. Khurshid Agayeva’nın adı, Azerbaycan kültür tarihinin altın sayfalarında her zaman saygıyla anılmaktadır.
