Cumhuriyet dönemi aydın kadınları, toplumun farklı alanlarında — kültür, eğitim, sosyal ve toplumsal yaşamın gelişiminde — aktif rol oynuyorlardı.
Onların faaliyetleri sadece öğretmenlik ve yazarlıkla sınırlı kalmıyor; aynı zamanda kadın haklarının savunulması, okuryazarlık oranının artırılması, eğitim fırsatlarının yaygınlaştırılması ve toplumsal bilincin yükseltilmesi gibi stratejik öneme sahip alanları da kapsıyordu. Bu kadınlar, sadece bireysel başarı elde etmekle kalmayıp, toplumun her kesiminde farkındalık yaratmayı ve kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda daha etkin rol almasını sağlamayı amaçlıyorlardı.
Hem pedagojik hem de gazetecilik faaliyetlerinin merkezinde aydınlatma ve eğitim misyonu yer alıyordu; yani bu kadınlar yalnızca bilgi vermekle yetinmeyip, aynı zamanda yeni nesillerin yetişmesine rehberlik ediyor, toplumda eşitlik ve adalet bilincinin gelişmesine katkı sağlıyorlardı. Onların çalışmaları, kadınların yalnızca ev ve aile içinde değil, toplumsal yaşamın tüm alanlarında söz sahibi olabilmeleri için bir temel oluşturuyor ve toplumun modernleşme sürecine doğrudan katkı sunuyordu. Bu bağlamda, Cumhuriyet dönemi aydın kadınları, hem eğitimciler hem de toplumun bilinçlendirilmesinde öncü bir rol üstlenmiş, gelecek nesiller için örnek ve ilham kaynağı olmuşlardır.
Bu kadınlar, döneminin erkeklerinden hiç de geri kalmıyor, hatta bazı durumlarda onları geride bırakabiliyorlardı. Onların faaliyetleri, sadece bireysel başarılarla sınırlı kalmayıp toplumda kadınların sosyal rolünün dönüşümüne, aile ve toplumsal yaşamda eşit hakların tanınmasına, kadınların görünürlüğünün ve etkinliğinin artmasına doğrudan katkı sağlıyordu. Bu başarıların temelinde, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kadın meselesine verdiği önem ve kadın hakları konusunda yürüttüğü amaçlı, ileri görüşlü ve doğru politikalar yer alıyordu. Devlet, kadınların eğitim almasını teşvik ederek, toplumsal yaşama katılımını destekleyerek ve haklarını koruyacak yasal ve sosyal zemini oluşturarak aydın kadınların faaliyetlerini doğrudan cesaretlendirmiştir.
Cumhuriyet döneminde kadınlar sadece okul ve pedagojik çalışmalarla ilgilenmiyor, aynı zamanda gazetecilik, yayıncılık ve toplumsal örgütler aracılığıyla geniş kitleler üzerinde etkili oluyorlardı. Kadınlar, tiyatroların, derneklerin, edebiyat ve kültür topluluklarının, konferansların düzenlenmesinde aktif rol alıyor; eğitim, kültür ve sosyal hizmetlerin yaygınlaştırılması için girişimlerde bulunuyorlardı. Onlar, hem kendi alanlarında öğretici ve rehber olarak çalışıyor hem de toplumun modernleşme sürecine katkı sunuyorlardı. Bu açıdan bakıldığında, Cumhuriyet dönemi aydın kadınları yalnızca ülkenin kültürel ve eğitimsel gelişiminde değil, aynı zamanda kadın haklarının şekillenmesinde ve toplumsal farkındalığın artırılmasında da vazgeçilmez bir rol üstlenmişlerdir.
Bu dönemin en aktif kadınlarından biri Şefiqe Hanım Efendizade’dir. O, yüksek öğrenim almamış olmasına rağmen hem gazeteci hem de pedagojik alanda değerli bir faaliyet göstermiştir. Daha sonra sınav vererek lisede dil ve şeriat öğretmeni olarak çalışmıştır. 20. yüzyılın başlarında Güney Kafkasya’da ilk Azerbaycan dili öğretmeni, ilk Azerbaycan kadın gazeteci ve publisist olarak Şefiqe Hanım Efendizade, Azerbaycan toplum düşüncesine ve kadınların eğitimine büyük katkılar sağlamıştır.
Şefiqe Efendizade, 19 Mart 1883’te Tiflis vilayetinin Ahalsıx kazasının Azgur köyünde tanınmış pedagoj Mehemmed Emin Hafiz Şeyxzade’nin ailesinde dünyaya gelmiştir. Zaqafqaziya Müslümanları Ruhani İdaresi ve III Aleksandrovski Erkek Lisesi tarafından verilen belgelerde adı “Esma Soltan” olarak geçmiştir. Babası, çocuklarının eğitimiyle bizzat ilgilenmiş ve Şefiqe, kız kardeşi Seide ile birlikte eğitimlerini babasından almıştır.
On dört yaşında Nuxa (günümüzde Şeki) şehrine gelen Şefiqe Hanım, burada babasının çalıştığı “Darrüssiya” okulunun bünyesinde kızlar için açılmış özel bir grupta ders vermiştir. Ancak burada çok kalmamış, aynı yıl Bakü’ye taşınmış ve kadın okuryazarlığıyla mücadele eden aydınlarla omuz omuza çalışmıştır. 1906 yılında Azerbaycan öğretmenlerinin I kongresine katılmıştır. 1910–1920 yılları arasında şehirdeki Rus-Tatar (Azerbaycan) kadın okulunda öğretmenlik yapmış, 1915’ten itibaren ise kadın pedagojik okulundaki pedagojik kurslarda ders vermiştir.
1917 yılında Güney Kafkasya Müslüman kadın öğretmenlerin Kazan şehrinde düzenlenen kongresine temsilci olarak seçilmiş, burada yaptığı konuşmada Doğu kadınlarının hak eksikliğinden bahsetmiş ve yeni okullar ile tiyatroların açılmasını talep etmiştir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra 1919 yılının Nisan ayında Bakü’ye dönmüş ve pedagojik faaliyetlerini yeniden başlatmış, 1920 yılının Şubat ayında ise istifa dilekçesi vererek görevinden ayrılmıştır.
1920 yılından itibaren Şefiqe Hanım, Ali Bayramov kulübünün kuruluşunda aktif rol almış ve burada oluşturulan okuryazarlığı ortadan kaldırma kurslarında ders vermiştir. Bundan sonra defalarca Güney Kafkasya, Kafkasya ve Moskova’da düzenlenen kadın konferansları ve kongrelerine temsilci olarak katılmıştır. Sovyet yönetimi döneminde kültürel kalkınma çalışmalarına dahil edilmiş, 1920–1926 yılları arasında “Darülmüəllimat”ta (kadın öğretmen kadroları yetiştiren pedagojik okul) ders vermiş, 1923 yılında faaliyete başlayan “Şerq qadın” dergisinde editör kurulunun üyesi, sorumlu katip ve edebiyat bölümünün müdürü olmuştur. Aynı yıl Azerbaycan Merkez Yürütme Komitesi üyesi olarak seçilmiştir. Şefiqe Hanım, Sekine Ahundzade ile birlikte bir drama topluluğu kurarak kızlara tiyatro kültürünü ve oyunculuk sanatını öğretmiş, dönemin basın özetleriyle tanış etmeyi sağlamış ve öğrencilerde Azerbaycan edebiyatına ilgi uyandırmıştır. Ayrıca kızlara özgür, anlaşılır ve yetkin bir şekilde yazmayı da öğretmiştir. Farsça, Rusça ve Arapça dilleri ile Doğu klasik edebiyatını derinlemesine öğrenmiş ve kadın pedagojik okulunda öğretmenlik kurslarında ders vermiştir.
Gazetecilik faaliyetlerine 1903 yılında “Şerqi-Rus” gazetesinde başlayan Şefiqe Hanım, kadınları eğitim ve aydınlanmaya çağırmıştır. “Bir çok ümitlerimiz” başlıklı makalesinde şöyle yazmıştır: “Ümitlerimiz çok büyüktür… Her rezilliğin sebebi cehalettir. Cehaletten çıkmanın ilacı ise bilimdir, aydınlanmadır…” Azerbaycan kadınlarının eğitimli ve okuryazar olmasını isteyen Şefiqe Hanım Efendizade, kadınlara şöyle seslenmiştir: “Anneler! Kızlarınızı okuttunuz mu?”
1924 yılında “Şerq qadın” dergisinde onun hakkında yazılmıştır: “Şefiqe Hanım, tüm Güney Kafkasya’da ilk Azerbaycan dili öğretmeni, gazeteci ve yazar olmuştur.” O, 1932 yılına kadar pedagojik faaliyetlerini sürdürmüştür.
Böylelikle, Cumhuriyet dönemi aydın kadınları sadece pedagojik ve gazetecilik faaliyetleriyle değil, aynı zamanda toplumun aydınlatılması, kadın haklarının korunması ve toplumsal yaşamın gelişimi alanlarında gösterdikleri eşsiz hizmetlerle de hafızalarda yer edinmişlerdir. Onların faaliyetleri, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kadınlara verdiği destek ve yürüttüğü politikalar sayesinde mümkün olmuş, gelecek nesillere örnek ve ilham kaynağı olmuştur. Bu kadınların emeği ve fedakarlığı, Azerbaycan’ın toplumsal ve kültürel yaşamında kadınların rolunun güçlenmesine büyük katkı sağlamıştır.
