XX. yüzyılın başları, Azerbaycan toplumunun sosyal, kültürel ve entelektüel yaşamında önemli değişimlerin yaşandığı karmaşık bir dönemdi. Bu dönemde aydınlanma düşüncesinin yayılması, modern eğitimin gelişmesi ve yeni tip okulların açılması, kadınların eğitim olanaklarının genişlemesine de zemin hazırladı. Yüzyıllar boyunca büyük ölçüde aile ve ev yaşamıyla sınırlandırılan kadın, zamanla toplumun sosyal, kültürel ve entelektüel hayatında daha aktif bir konum kazanmaya başladı. Kadınların öğretmenlik, tıp, edebiyat ve sanatın yanı sıra doğa bilimleri ve matematik gibi alanlara yönelmesi, Azerbaycan'ın modernleşme sürecinin önemli göstergelerinden biri hâline geldi. Bu sürecin gelişmesinde Hasan Bey Zerdabi, Firidun Bey Köçerli, Üzeyir Hacıbeyli, Celil Memmedkuluzade ve diğer aydınlanmacı aydınların kadınların eğitim almasının gerekliliğine ilişkin düşünceleri önemli rol oynadı. XX. yüzyılın ilk yıllarında kadınların eğitim alması artık yalnızca bireysel bir tercih değil, toplumun geleceği açısından önemli bir mesele olarak değerlendirilmeye başlandı.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde kadınların toplumsal yaşama katılımının genişlemesi, 1919 yılında Bakü Devlet Üniversitesi'nin kurulması ve sonraki dönemde yükseköğretim kurumlarının gelişmesi, kadınların bilim dünyasına katılımı için yeni imkânlar oluşturdu. İşte böyle bir tarihsel ve toplumsal ortamda Azerbaycan kadınlarının bilim dünyasında kendilerine yer edinmeleri mümkün oldu.
Bu açıdan Maya Hacıyeva'nın yaşamı ve bilimsel faaliyetleri özel bir önem taşımaktadır. O, yalnızca döneminin önemli matematikçilerinden biri değil, aynı zamanda Azerbaycan kadınının fen ve matematik alanlarında elde ettiği başarıların sembol isimlerinden biridir.
Azerbaycan tarihinde kadınların eğitim alması ve aydınlanması konusu, XIX. yüzyılın sonlarından itibaren toplumsal düşüncenin önemli meselelerinden birine dönüşmüştü. Kadınların okuryazar hâle gelmesi ve eğitim alması düşüncesi, ulusal aydınlanma hareketinin temel yönlerinden biriydi. Kadının yalnızca aile içerisinde değil, eğitim ve toplumsal hayatın farklı alanlarında aktif olması gerektiği düşüncesi giderek toplumda güç kazanmaya başladı.
XX. yüzyılın başlarında Azerbaycan'da kız okullarının açılması bu bakımdan önemli bir gelişmeydi. 1901 yılında Bakü'de Hacı Zeynelabidin Tağıyev'in girişimi ve maddi desteğiyle kurulan Kızlar Okulu, Azerbaycan kadınlarının eğitim tarihinde özel bir yere sahiptir. Bu okul, kadınların modern eğitim almasına ve öğretmenlik başta olmak üzere farklı mesleklere yönelmesine önemli imkânlar sağladı.
Eğitim olanaklarının genişlemesiyle birlikte Azerbaycan kadınları, geleneksel meslek alanlarının dışına çıkarak farklı bilim ve sanat dallarına yönelmeye başladılar. İlk kadın öğretmenler, doktorlar, yazarlar ve sanatçıların yanı sıra bilimsel faaliyetlere katılan kadınların ortaya çıkması, toplumun entelektüel hayatında yeni bir dönem başlattı.
Ancak bir kadının bilim dünyasına girmesi kolay bir süreç değildi. Maddi imkânların yetersizliği, aile ve toplumdaki geleneksel yaklaşımlar ve kadınların yükseköğrenim görmesine yönelik mevcut önyargılar ciddi engeller oluşturuyordu. Bu nedenle kadınların bilim alanında elde ettiği her başarı yalnızca bireysel bir kazanım değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel değişimin bir göstergesi olarak değerlendirilmelidir.
Böyle bir tarihsel ortamda 1914 yılında Şuşa'da dünyaya gelen Maya Hacıyeva'nın yaşam öyküsü dikkat çekicidir. Maddi imkânları sınırlı bir ailede büyüyen Maya Hacıyeva'nın babası küçük çaplı ticaretle uğraşıyor, annesi ise ev hanımı olarak ailesiyle ilgileniyordu. Ancak ailenin sosyal ve ekonomik koşulları Maya Hacıyeva'nın eğitim alma isteğinin önüne geçmedi.
İlk olarak ilkokul, ardından realnı mektep eğitimi alan Maya Hacıyeva, 1928–1931 yılları arasında Şuşa Pedagoji Teknikumunda öğrenim gördü. Henüz genç yaşlarda matematik ve fen bilimlerine özel ilgi göstermesi, onun gelecekteki bilimsel yönelimini belirledi.
Maya Hacıyeva'nın hayatındaki önemli dönüm noktalarından biri Bakü'ye gitmesi oldu. Burada Azerbaycan Pedagoji Enstitüsü'nün Fizik-Matematik Fakültesine kabul edildi ve yükseköğrenimine başladı. Bu dönemde yükseköğretim kurumlarında öğrenim gören kadınların sayısı önceki yıllara göre artmış olsa da, bir kadının özellikle matematik ve fizik gibi alanlarda uzmanlaşması hâlâ dikkat çekici bir durumdu.
Maya Hacıyeva'nın hayatındaki en zor dönemlerden biri ise ağabeyi Hüsü Hacıyev'in 1931 yılında Ağdaş bölgesinde öldürülmesiydi. Bu trajik olay genç Maya üzerinde büyük bir psikolojik etki bırakmasına rağmen, eğitimini yarıda bırakmadı ve 1935 yılında yükseköğrenimini tamamladı.
Maya Hacıyeva'nın yükseköğrenim sırasında gösterdiği üstün başarı, bilimsel yeteneklerinin daha ileri düzeyde geliştirilmesi için yeni bir fırsat oluşturdu. Enstitü yönetiminin kararıyla Moskova'ya gönderildi. 1935–1938 yılları arasında M. V. Lomonosov Moskova Devlet Üniversitesi'nin Mekanik-Matematik Fakültesinde öğrenim görmesi, Maya Hacıyeva'nın bilimsel dünya görüşünün oluşmasında önemli bir aşama oldu.
Bu durum özellikle önemlidir. Çünkü o dönemde Azerbaycan'ın eğitim ve bilim sisteminde yüksek nitelikli uzmanların sayısı sınırlıydı. Moskova gibi önemli bir bilim merkezinde eğitim almak, Maya Hacıyeva'ya modern matematik ekolünün başarılarını yakından tanıma, bilimsel araştırma yöntemlerini öğrenme ve profesyonel bir bilim insanı olarak yetişme imkânı sağladı.
1938 yılında Bakü'ye döndükten sonra Azerbaycan Devlet Üniversitesinde asistan olarak çalışmaya başladı. Böylece onun uzun yıllar devam edecek akademik ve pedagojik faaliyetinin yeni bir dönemi başladı.
Maya Hacıyeva'nın faaliyetleri yalnızca tek bir yükseköğretim kurumuyla sınırlı değildi. Azerbaycan Pedagoji Enstitüsü'nün Teorik Fizik Bölümünde, daha sonra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü'nün Yüksek Matematik Bölümünde görev yaptı.
II. Dünya Savaşı'nın başlaması, bilim kurumlarının ve bilim insanlarının çalışma alanlarını önemli ölçüde etkilediği gibi, Maya Hacıyeva'nın bilimsel araştırmalarının yönünü de değiştirdi. 1941–1943 yıllarında lisansüstü eğitim aldı ve “Helmholtz Denklemi İçin Sınır Problemi” konulu tezini savunarak fizik-matematik bilimleri alanında doktora derecesine karşılık gelen bilimsel dereceyi aldı.
Bu başarı yalnızca onun kişisel bilimsel başarısı açısından değil, Azerbaycan kadınlarının bilim tarihinde de önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir. Maya Hacıyeva, Azerbaycan'da matematik alanında bilimsel derece elde eden ilk kadın bilim insanlarından biri olarak tarihe geçti. Bilimsel faaliyetleri bununla sınırlı kalmadı. 1944 yılından itibaren Azerbaycan Devlet Üniversitesi Teorik Mekanik Bölümünde doçent olarak görev yaptı ve uzun yıllar boyunca öğrencilerin yetiştirilmesine önemli katkılar sağladı. Maya Hacıyeva'nın bilimsel faaliyetlerinin temel özelliklerinden biri, teorik matematik ve mekanik alanlarında araştırmalar yürütmesiydi. Onun çalışmaları, Azerbaycan yükseköğretim kurumlarında matematik ve fen bilimlerinin geliştiği bir döneme denk gelmektedir. 1945 yılında yayımlanan ilk monografisinin Azerbaycan'ın genç bilim insanları arasında düzenlenen bir yarışmada en yüksek ödüle layık görülmesi, onun bilimsel yetkinliğinin önemli göstergelerinden biridir.
Maya Hacıyeva'nın yaşam öyküsü, Azerbaycan kadınlarının bilim dünyasına katılımında meydana gelen değişimleri açık biçimde göstermektedir. Onun örneğinde kadının aile ve ev yaşamıyla sınırlı geleneksel konumdan çıkarak bilimsel araştırmaya, üniversite kürsüsüne ve akademik hayata dâhil oluşunu görmek mümkündür. Burada önemli olan nokta, kadın bilim insanlarının başarılarının yalnızca bireysel yetenekle açıklanamayacağıdır. Bu başarıların arkasında eğitim olanaklarının genişlemesi, aydınlanma düşüncesinin yayılması, aile desteği, öğretmenlerin rolü ve toplumun değişen dünya görüşü bulunmaktadır. Maya Hacıyeva'nın yaşamı, kadının bilime katılımının toplumun genel gelişiminin önemli göstergelerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Çünkü bilim yalnızca erkeklerin veya belirli toplumsal grupların katkılarıyla gelişemez. Bilimsel düşüncenin çeşitlenmesi, yeni fikirlerin ve yeni bilimsel yaklaşımların ortaya çıkmasına katkı sağlar. Maya Hacıyeva'nın bilimsel ve pedagojik faaliyetlerine verilen değer, ölümünden sonra da devam etmiştir. 1999 yılında Bakü Devlet Üniversitesinde bilim insanının doğumunun 85. ve bilimsel-pedagojik faaliyetlerinin 60. yılı anılmıştır. 2023 yılında Eğitim Kalkınma Fonu ile “Women in Tech” kuruluşunun Azerbaycan temsilciliğinin ortak organizasyonuyla Maya Hacıyeva adına “BİT Becerileri” burs programının kurulması özellikle dikkat çekicidir. Bu girişim, geçmişin bilimsel mirası ile günümüz teknolojisi ve kadınların dijital becerilerinin geliştirilmesi arasında sembolik bir köprü oluşturmaktadır. Yaklaşık bir asır önce matematik ve mekanik alanında bilimsel çalışmalar yürüten Maya Hacıyeva'nın adının bugün bilişim teknolojileri ve kadınların desteklenmesiyle ilişkilendirilmesi, onun mirasının çağdaş dönem açısından da güncelliğini koruduğunu göstermektedir.
Maya Hacıyeva'nın yaşamı ve bilimsel faaliyetleri, Azerbaycan kadınlarının bilim tarihindeki özel sayfalardan birini oluşturmaktadır. Şuşa'da mütevazı bir ailede dünyaya gelen, öğretmenlik eğitimi alan, Bakü'den Moskova'ya uzanan bir eğitim sürecinden geçen ve daha sonra Azerbaycan bilimine hizmet eden bu bilim insanının hayatı; azmin, bilginin ve bilime adanmışlığın önemli bir örneğidir. Onun faaliyetleri, XX. yüzyılda Azerbaycan kadınlarının bilim dünyasına katılım sürecinin önemli aşamalarından birini yansıtmaktadır. Maya Hacıyeva, kadının bilime katılımının yalnızca bireysel bir başarı olmadığını, aynı zamanda toplumun entelektüel kapasitesini genişleten önemli bir unsur olduğunu ortaya koymuştur.
Günümüzde kadınların bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarındaki katılımının artırılması dünya genelinde önemli bir mesele olmaya devam etmektedir. Bu açıdan Maya Hacıyeva'nın hayatı yalnızca tarihsel geçmişin bir parçası olarak değil, genç nesiller için ilham veren bir örnek olarak da değerlendirilmelidir. Maya Hacıyeva'nın Azerbaycan bilim tarihindeki en önemli miraslarından biri de bu düşünceyi kendi yaşamıyla ortaya koymuş olmasıdır.